Önizleme
Hüseyin Akbulut, MSc (2020). Enzimler: Kimyasal Süreçlerin Başlatılması ve Sürdürülmesi. Sporeus. Erişim, 20 Kasım 2026. https://sporeus.com/bilim/enzimler-kimyasal-sureclerin-baslatilmasi-ve-surdurulmesi/
Enzimler, biyolojik sistemler için vazgeçilemez yapılardır. İnsan vücudu ise çeşitli kimyasal tepkimelerin ve süreçlerin bir ürünüdür. Peki bu reaksiyonlar nasıl başlar ve kontrol edilir?
Anselme Payen (1795-1871, Paris, Fransa), bitki hücrelerinin temel bileşenlerinden biri olan selülozun keşfini borçlu olduğumuz Fransız kimyager. Payen 1833 yılında, kimyasal süreçlerin tetiklenmesinde hayati rol oynayan etkeni fark etti ve bunlara “diastaz” adını verdi.
Enzimler, çoğunlukla protein, bazı durumlarda ise RNA (ribozim) yapısında olan ve biyokimyasal tepkimeleri hızlandıran biyolojik katalizörlerdir.
Ve enzimler, bağlanmak için oldukça seçicidirler ve bağlandıkları yapıların özelliklerinde oldukça aktif rol oynarlar.
Bir enzimin kimyasal süreci nasıl hızlandırdığını anlamak için öncelikle şunu bilmek gerekir ki enzimler reaksiyonun başlaması için gerekli aktivasyon enerjisini düşürür ve bağlandıkları yapıların yeni bağlanma süreçlerini kolaylaştırırlar.
Etki ettikleri maddeler (substratlar), enzimin yapısındaki özel bir cebe, yani etkin bölgeye (active site) bağlanır. Etkin bölgenin boyutu, şekli ve kimyasal özellikleri her enzimde farklıdır ve bu özellikleri onu oluşturan amino asitler belirler.
Etkin bölgelere ek olarak, birçok enzim yapısında kofaktör denilen ve protein içermeyen bir alan daha bulunur. Kofaktörler magnezyum, çinko ya da demir gibi pozitif yüklü metal iyonları veya koenzim adı verilen organik moleküller olabilir; etkin bölgeye katılarak enzimin çalışır hale gelmesini sağlarlar.

Birçok enzim, koenzimlerle birlikte olduğunda katalizör görevi görür.
Aktif enzimler -proteinle, koenzimlerle -protein içermeyen formu bir araya gelerek holoenzimleri oluştururlar. Aktif olmayan enzimler, bilimsel literatürde apoenzim olarak da karşınıza çıkabilir.
Yani holoenzim için formül şu hali alır: holoenzim = apoenzim + kofaktör (metal iyonu ya da koenzim)
Enzimler için iki model
Enzimlerin nasıl çalıştığını anlamak için sunulan en basit model anahtar-kilit hipotezidir. Maddelerin etkin bölgelere kolayca uyum sağlayacağını ve böylece tepkimeyi başlatacağını temel alır -tıpkı bir anahtarın kilide uyduğu gibi. Yani maddenin yapısı ile enzimin yapısının birbirine yapboz parçaları gibi uyumlu olduğu düşünülür.
Başka bir model olan induced-fit hipotezinde ise maddeler ve enzimler birbirine tam uymaz ancak enzim maddeyi daha sıkı kavrayacak bir şekilde yapısını değiştirir.

Enzim fonksiyonlarında çevresel etkenler
Enzimlerde etkin bölgeler oldukça hassas yapılardır. Çok küçük çevre değişkenlerini bile fark edebilir ve buna göre tepkileri değişebilir.
İnsan enzimlerinin çoğu, vücut sıcaklığı olan 37 °C civarında en verimli çalışır. Sıcaklık düştüğünde tepkimeler yavaşlar; belirgin biçimde yükseldiğinde ise etkin bölgenin şeklini koruyan zayıf bağlar kopmaya başlar.
Daha yüksek sıcaklıklar enzimin yapısının bozulmasına (denatürasyon) neden olur. Sıcaklığa bağlı olarak oluşan titreşim, yapının içindeki amino asitleri etkileyerek fonksiyonlarda bozulmalara yol açar.
Ortamda yeterli substrat olduğu sürece enzim miktarı arttıkça tepkime hızı da artar, çünkü daha fazla enzim aynı anda substrata bağlanabilir.
Kimyasal madde konsantrasyonundaki artış, yine tepkime düzeyini artırır. Buna neden olan kimyasal moleküllerin daha fazla enzim molekülü ile bir araya gelebilmesidir. Ancak bir noktadan sonra tüm enzimlerin etkin bölgeleri dolar (doygunluk) ve substratı artırmak tepkimeyi daha fazla hızlandırmaz.
Enzim aktivitesinin baskılanması: İnhibitör olarak adlandırılan bazı zararlı maddeler -her zaman zararlı olmak zorunda değiller, enzimlerdeki biyokimyasal reaksiyonların aktivitelerini yavaşlatabilir ve baskılayabilir.
Elit düzeyde enzimler, antrenman adaptasyonunun en somut göstergelerinden biridir. Holloszy’nin 1967’deki klasik çalışmasında koşu antrenmanı yaptırılan sıçanların iskelet kasında mitokondriyal solunum enzimlerinin aktivitesi yaklaşık iki katına çıktı. Dayanıklılık sporcularında yıllar süren antrenman, oksidatif enzim kapasitesini sedanter bireylerin çok üzerine taşır; aynı tempoda daha az laktat üretilmesinin ve daha fazla yağ yakılmasının temel nedenlerinden biri budur.
İlginizi çekebilir: Hücre İle Başlayıp Bilinmeze Giden Süreçler
Kaynaklar
- Payen, A., & Persoz, J.F. (1833). Mémoire sur la diastase, les principaux produits de ses réactions, et leurs applications aux arts industriels. Annales de Chimie et de Physique, 53, 73-92.
- Koshland, D.E. (1958). Application of a Theory of Enzyme Specificity to Protein Synthesis. Proceedings of the National Academy of Sciences, 44(2), 98-104. https://doi.org/10.1073/pnas.44.2.98
Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.
- 540pp EŞİK Kitabı
- MSc Spor Bilimleri
- Marmara Üniversitesi
Enzimler için iki model
Enzimlerin nasıl çalıştığını anlamak için sunulan en basit model anahtar-kilit hipotezidir. Maddelerin etkin bölgelere kolayca uyum sağlayacağını ve böylece tepkimeyi başlatacağını temel alır -tıpkı bir anahtarın kilide uyduğu gibi. Yani maddenin yapısı ile enzimin yapısının birbirine yapboz parçaları gibi uyumlu olduğu düşünülür.
Enzim fonksiyonlarında çevresel etkenler
Enzimlerde etkin bölgeler oldukça hassas yapılardır. Çok küçük çevre değişkenlerini bile fark edebilir ve buna göre tepkileri değişebilir.