Önizleme
Hüseyin Akbulut, MSc (2026). İbn Sina’nın Egzersiz Reçetesi: 1025 Yılında Yazılmış Modern Fizyoloji. Sporeus. Erişim, 22 Kasım 2026. https://sporeus.com/bilim/ibn-sina-egzersiz-recetesi/
İran’da, 1025 yılı. Orta Asya’nın en parlak zekâsı, yıllarını verdiği bir eserin son sayfalarını yazıyor. Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā, Batı’nın Avicenna dediği, İslam dünyasının eş-Şeyḫu’r-Reʾīs olarak andığı hekim, filozof ve bilim insanı, el-Kanun fi’t-Tıb’ı (Tıp Kanunu) tamamlıyor. Beş kitap, bir milyon kelimeye yakın hacim, dönemin bilinen tüm tıbbi bilgisinin sistematik derlemesi. Eser, altı yüz yıl boyunca Avrupa ve İslam dünyası tıp fakültelerinin temel ders kitabı olarak kalacak. Ancak Kanun’un birinci kitabında, genel sağlık ilkeleri arasına sıkıştırılmış bir bölüm, egzersiz hakkında, modern Spor Biliminin bin yıl sonra yeniden keşfedeceği bir gözlemi barındırıyor.
İçindekiler
Riyâzat: İbn Sina’nın Egzersiz Tanımı
İbn Sina, Kanun’un birinci kitabında egzersize, Arapçasıyla riyâzat, ayrıntılı bir bölüm ayırır. Kanun’un çevirilerine dayanan kaynaklarda aktarılan tanımı şaşırtıcı derecede moderndir: Egzersiz, nefesin derinleşmesine ve hızlanmasına yol açan iradî bir harekettir. Yoğunluğu ayarlamak için de bedenden gelen işaretleri kullanır: Hafif egzersiz ciltte hafif bir sıcaklık, orta egzersiz hafif bir terleme oluşturur; ten rengi canlanmaya devam ettiği sürece egzersiz sürdürülebilir, bu canlanma durduğunda ya da aşırı yorgunluk başladığında egzersiz bırakılmalıdır [1].
Modern bir egzersiz fizyologu bu satırlarda tanıdık bir mantık görür: Yoğunluğu bedenin verdiği işaretlerle ayarlamak. Bugün laktat eşiği ve ventilasyon eşikleri gibi kavramları ölçen sahadaki en basit araçlardan biri olan konuşma testinin de dayandığı fikir budur: Nefes ve konuşma, yoğunluğun güvenilir bir göstergesidir. Terleme ve ciltteki kızarıklık ise metabolik hızın yükseldiğinin ve termoregülasyonun devreye girdiğinin dışarıdan görülen işaretleridir. Elbette İbn Sina’nın tarifini birebir “birinci laktat eşiği” ya da “konuşma testi” olarak okumak abartılı olur; ama ölçüm teknolojisi olmadan, gözleme dayanarak yoğunluğu bireyselleştirme çabası, bugünkü yaklaşımın kavramsal bir öncülü sayılabilir.
Gözlem bununla sınırlı kalmaz. İbn Sina egzersizi iki kategoriye ayırır: şedîd (şiddetli) ve mu’tedil (ılımlı). Her bireyin mizacına (temperament), yaşına, fiziksel durumuna ve mevsime göre farklı yoğunluklar reçeteler. Gençlere daha şiddetli, yaşlılara daha ılımlı egzersiz önerir; kış aylarında daha yoğun, yaz sıcağında daha hafif çalışma tavsiye eder. Bugünün bireyselleştirilmiş antrenman zonlarının, periodizasyon ilkelerinin ve ısı aklimatizasyonu protokollerinin, bin yıl önceki kavramsal öncülü [2].
Ten rengi canlanmaya devam ettiği sürece egzersiz sürdürülebilir; bu canlanma durduğunda egzersiz bırakılmalıdır.
İbn Sina, el-Kanun fi't-Tıb, Kitab I (İngilizce çeviriden aktarım)Bin Yıllık Boşluk: Gözlemden Ölçüme
İbn Sina’nın gözlemi ile modern doğrulaması arasında dokuz yüz elli yıl geçti. 1964’te Karl Wasserman ve Mark McIlroy, artan yükle yapılan egzersizde solunum gazlarındaki ani değişimden yola çıkarak “anaerobik eşik” kavramını ortaya attı; bugün ventilasyon eşikleri olarak bildiğimiz ölçümlerin temeli bu çalışmaya dayanır. 1980’lerin ortasında George Brooks, laktatın metabolik bir atık değil, hücreler ve dokular arasında taşınan bir yakıt olduğunu öne süren laktat mekiği hipotezini ortaya koydu; sonraki on yılların araştırmaları bu görüşü büyük ölçüde destekledi. Faude, Kindermann ve Meyer’in 2009’daki derlemesi, literatürde 25’ten fazla laktat eşiği kavramı bulunduğunu, bunların çoğunun dayanıklılık performansıyla güçlü ilişki gösterdiğini ama yöntemler arasında standart bir tanım olmadığını vurguladı [3].
Aradan geçen bin yılda değişen, gözlem değildi, ölçüm teknolojisiydi. İbn Sina’nın parmak ucundan kan laktat ölçümü yapacak bir cihazı yoktu. Gaz analiz laboratuvarı yoktu. Kalp Atım hızı monitörü yoktu. Ama elinde, bin yıllık klinik geleneğin birikimi ve keskin bir gözlem yeteneği vardı. “Kızarıklık ve terleme”, vazodilatasyonun ve termoregülasyonun dışsal işaretleri. Derinleşen ve hızlanan nefes, bugün ventilasyon eşikleriyle ölçtüğümüz değişimin dışarıdan görülen yüzü. Gözlemin mantığı benzerdi; fark, ölçüm hassasiyetindeydi.
Kanun’un egzersiz bölümünde bir detay daha dikkat çeker: İbn Sina, egzersizin bedende “doğal ısı” (harâret-i garîziyye) ürettiğini ve bu ısının “atık maddelerin ihracını” sağlayıp sindirim ile asimilasyonu güçlendirdiğini yazar. Modern terminolojiye çevirdiğimizde bu, egzersize bağlı metabolik hız artışının ve termoregülasyonun, vücudun ürettiği ısıyı terleme yoluyla atmasının, bin yıl önceki ifadesidir. İbn Sina, termoregülasyonun egzersiz sırasında kritik bir fizyolojik süreç olduğunu, Periard ve Racinais’in 2019’daki kapsamlı monografisinden bin yıl önce kavramıştı [4].
Neden Önemli: Bir Gelenek, Bir Boşluk, Bir Kitap
İbn Sina’nın egzersiz reçetesini yeniden okumak, nostaljik bir entelektüel egzersiz değildir. Bir süreklilik hattını görünür kılar: Buhara’dan Basel’e, Kanun’dan Cell Metabolism’e uzanan bir bilgi zinciri. Bu zincirde İslam dünyasının bilim geleneği, modern spor fizyolojisinin kavramsal öncülüdür, katkısı folklorik değil, substantiftir.
Ancak bu miras, Türkçe spor bilimi literatüründe neredeyse görünmezdir. İngilizce dünyada laktat eşiği, mitokondriyal biyogenez, polarize antrenman modeli ve merkezi vali teorisi üzerine yüzlerce kaynak varken, Türkçe okuyucu bu bilgiye erişmekte ciddi güçlükle karşılaşır. Arapça ve Farsça yazan İbn Sina’nın bin yıl önce başlattığı gözlem, modern Türkçede tamamlanmayı bekliyor.
İnsan Dayanıklılığının Bilimi, tam olarak bu boşluğu doldurmak için yazılıyor. 20 bölüm, 216.000 kelime, 3.000’den fazla hakemli bilimsel kaynak. Hücresel düzeyden evrimsel perspektife, kardiyovasküler fizyolojiden antrenman periyodizasyonuna, İbn Sina’nın gözlemlerinden 21. yüzyılın moleküler biyolojisine, Dayanıklılık Biliminin Türkçedeki ilk kapsamlı eseri. İbn Sina egzersiz yoğunluğunu bedenin işaretleriyle tarif ettiğinde, bir gün o testin arkasındaki moleküler mekanizmanın, MCT taşıyıcı proteinlerinin, PGC-1α sinyal yolağının, AMPK fosforilasyonunun, Türkçe olarak yazılacağını bilmiyordu. Ama gözlemi, bin yıl sonra hâlâ doğrudur [5].
Kaynakça
- İbn Sina (1025). el-Kanun fi't-Tıb, Kitab I. Klasik Tıp Metni. ↩
- Siahpoosh, M.B., Ebadiani, M. ve ark. (2012). Avicenna the First to Describe Diseases Which May Be Prevented By Exercise. Iranian Journal of Public Health. ↩
- Faude, O., Kindermann, W. & Meyer, T. (2009). Lactate threshold concepts: How valid are they?. Sports Medicine. ↩
- Periard, J.D. & Racinais, S. (2019). Heat Stress in Sport and Exercise. Springer. ↩
- Brooks, G.A. (2018). The Science and Translation of Lactate Shuttle Theory. Cell Metabolism. ↩
Bu konuyu forumda tartışın: Egzersiz reçetesi yeni bir fikir mi? İbn Sina’dan bugüne
Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.
- 540pp EŞİK Kitabı
- MSc Spor Bilimleri
- Marmara Üniversitesi
Riyâzat: İbn Sina'nın Egzersiz Tanımı
İbn Sina, Kanun'un birinci kitabında egzersize, Arapçasıyla riyâzat, ayrıntılı bir bölüm ayırır. Kanun'un çevirilerine dayanan kaynaklarda aktarılan tanımı şaşırtıcı derecede moderndir: Egzersiz, nefesin derinleşmesine ve hızlanmasına yol açan iradî bir harekettir. Yoğunluğu ayarlamak için de bedenden gelen işaretleri kullanır: Hafif egzersiz ciltte hafif bir sıcaklık,…
Bin Yıllık Boşluk: Gözlemden Ölçüme
İbn Sina'nın gözlemi ile modern doğrulaması arasında dokuz yüz elli yıl geçti. 1964'te Karl Wasserman ve Mark McIlroy, artan yükle yapılan egzersizde solunum gazlarındaki ani değişimden yola çıkarak "anaerobik eşik" kavramını ortaya attı; bugün ventilasyon eşikleri olarak bildiğimiz ölçümlerin temeli bu çalışmaya dayanır. 1980'lerin ortasında…
Neden Önemli: Bir Gelenek, Bir Boşluk, Bir Kitap
İbn Sina'nın egzersiz reçetesini yeniden okumak, nostaljik bir entelektüel egzersiz değildir. Bir süreklilik hattını görünür kılar: Buhara'dan Basel'e, Kanun'dan Cell Metabolism'e uzanan bir bilgi zinciri. Bu zincirde İslam dünyasının bilim geleneği, modern spor fizyolojisinin kavramsal öncülüdür, katkısı folklorik değil, substantiftir.