İçeriğe atla İçeriğe atla
Spor

Kadınlar ve Ultra Dayanıklılık: Mesafe Arttıkça Fark Kapanır

Kadınlar ve Ultra Dayanıklılık: Mesafe Arttıkça Fark Kapanır

Önizleme

Hüseyin Akbulut, MSc (2026). Kadınlar ve Ultra Dayanıklılık: Mesafe Arttıkça Fark Kapanır. Sporeus. Erişim, 19 Kasım 2026. https://sporeus.com/spor/kadin-sporcu-ultra-maraton/

Güncellendi: ·

2017 Moab 240: yaklaşık 380 km, binlerce metre tırmanış, Utah çölü. Courtney Dauwalter yarışı genel klasmanda birinci bitirdi, ikinci sıradaki erkek koşucunun 10 saatten fazla önünde. 2023’te Western States, Hardrock ve UTMB’yi aynı yaz kazandı; UTMB’de (yaklaşık 170 km) kadınlar parkur rekorunu kırdı. Camille Herron, 100 mil ve 24 saat gibi ultra mesafelerde dünya rekorları kırdı. Jennifer Pharr Davis, 2011’de Appalachian Trail’in yaklaşık 3.500 km’lik parkurunda genel en hızlı bilinen zamanı (FKT) elde etti ve o güne kadarki en iyi erkek derecesini geride bıraktı. Bu örnekler bir soruyu gündeme getiriyor: Mesafe arttıkça kadın ve erkek arasındaki fark kapanıyor mu?

İçindekiler
  1. Fark Nereye Gidiyor? Rakamlar
  2. Üç Fizyolojik Avantaj
  3. Kültürel Mit: Kadınlar "Dayanamaz" mıydı?
  4. Evrimsel Perspektif: İki Tamamlayıcı Dayanıklılık Profili
  5. Hormonal Döngü ve Performans
  6. Dean Karnazes ve Courtney Dauwalter: Yakıt Üzerine Bir Karşılaştırma
  7. David Goggins'den Jennifer Pharr Davis'e: Ultra Dayanıklılığın Cinsiyetleri
  8. Sonuç: Mesafe Arttıkça Eşitlik Yaklaşır
  9. Kaynaklar

Fark Nereye Gidiyor? Rakamlar

Maratonda erkek ve kadın dünya rekorları arasındaki fark yaklaşık %10’dur. Katılımcı ortalamalarına dayanan bazı büyük veri analizleri, ultramaratonlarda ve özellikle 200 milin üzerindeki yarışlarda bu farkın belirgin biçimde daraldığını, hatta en uzun mesafelerde ortalama kadın bitirenin ortalama erkekle başa baş koştuğunu öne sürüyor. Ancak bu analizler yarışı bitirenlerin ortalamasına dayanır; uzun ultralara katılan kadınların daha seçilmiş bir grup olması sonucu etkileyebilir. En iyi derecelerde ise fark ortadan kalkmıyor: Knechtle ve arkadaşlarının derlemesine göre elit ultra performansında cinsiyet farkı hâlâ belirgindir [1].

Üç Fizyolojik Avantaj

Daha yüksek yağ oksidasyonu: Tarnopolsky ve arkadaşlarının 1990 çalışmasında, VO₂ maks’ın yaklaşık %63-65’inde yapılan 15,5 km’lik koşuda kadınların solunum değişim oranı daha düşüktü, yani enerjinin daha büyük bölümünü yağdan karşıladılar; erkeklerde kas glikojeni anlamlı biçimde azalırken kadınlarda belirgin bir azalma görülmedi [2]. Östrojenin yağ taşıma proteinleri (FAT/CD36) ve yağ oksidasyonu enzimleri üzerindeki etkileri bu farkın olası mekanizmaları arasında gösteriliyor. Glikojen korunmasının önemli olduğu çok uzun yarışlarda bu metabolik profilin avantaj sağlayabileceği düşünülüyor; ancak performans farkını tek başına ne ölçüde açıkladığı bilinmiyor.

Yorgunluğa direnç: Laboratuvar çalışmalarında kadınlar, özellikle orta şiddetli ve uzun süreli kasılmalarda erkeklere göre daha az yorulma eğilimi gösterir. Temesi ve arkadaşlarının 110 km’lik bir dağ ultramaratonu sonrasında yaptığı ölçümlerde de kadınların diz ekstansör kaslarında, özellikle kasın kendisinden kaynaklanan (periferik) yorgunluk erkeklere göre daha azdı. Mekanizma tam olarak aydınlatılmamıştır; kas lifi tipi dağılımı, kas kütlesi ve kan akışı farklılıkları olası açıklamalar arasındadır.

Tempo disiplini: Deaner ve arkadaşlarının (2015) yaklaşık 92.000 maraton performansını incelediği çalışma, erkeklerin yarışın ikinci yarısında belirgin biçimde yavaşlama olasılığının kadınlardan daha yüksek olduğunu gösterdi; benzer eğilim ultra mesafelerde de bildiriliyor. Farkın biyolojik mi yoksa risk alma ve motivasyon gibi davranışsal etkenlerden mi kaynaklandığı hâlâ araştırma konusudur.

Kültürel Mit: Kadınlar “Dayanamaz” mıydı?

Boston Maratonu kadınlara resmî olarak ancak 1972’de açıldı. 1967’de Kathrine Switzer, Boston Maratonu’na “K.V. Switzer” olarak kayıt yaptırdığında yarış görevlisi Jock Semple onu fiziksel olarak durdurmaya çalıştı, fotoğraflar spor tarihinin ikonik görüntüleri arasındadır. Roberta “Bobbi” Gibb, 1966’da Boston Maratonu’nu resmi olmayan biçimde tamamlayan ilk kadın olmuştu. Kadınlar ancak 1984 Los Angeles Olimpiyatları’nda maratona kabul edildi. Joan Benoit Samuelson, Olimpiyat elemelerinden 17 gün önce diz artroskopisi geçirmesine rağmen elemeleri kazandı ve Los Angeles’ta 2:24:52 ile altın madalya aldı.

Dışlanmanın gerekçesi “kadın fizyolojisinin uzun mesafeye uygun olmadığı” iddiasıydı. Bilimsel kanıt bu iddiayı desteklemez: Kadınlar uzun mesafeye fizyolojik olarak gayet uygundur. 1980’lere kadar kadınların mesafe yarışlarından dışlanması kültürel bir önyargıydı, fizyolojik bir gerçeklik değil.

Cinsiyetler arası performans farkı maratonda %10-12’den, 200 milin üzerindeki yarışlarda %2-4’e kadar daralır. Kadınlar karma cinsiyet ultra mesafe yarışlarını doğrudan kazanmıştır.

İnsan Dayanıklılığının Bilimi, Bölüm 17

Evrimsel Perspektif: İki Tamamlayıcı Dayanıklılık Profili

Bazı araştırmacılar, kadın ve erkek arasında rakip değil tamamlayıcı iki dayanıklılık profili olabileceğini öne sürer. Erkek profili: Takip avının gerektirdiği saatlerce süren koşu. Kadın profili: Yük taşıma eşliğinde sürdürülen orta yoğunluklu dayanıklılık, çocuk taşıyarak yiyecek toplama. Pontzer ve arkadaşlarının ölçümlerinde Hadza kadınları günde ortalama yaklaşık 5,8 km, erkekler yaklaşık 11,4 km yürüyordu; kadınlar bu yolun önemli bir bölümünü çoğu zaman çocuk ve yük taşıyarak kat eder. Warrener ve arkadaşlarının 2015 çalışması, geniş kadın pelvisinin yürüme ve koşma maliyetini artırdığı varsayımını sorgulamıştır, evrimsel atletik tasarım tek bir cinsiyet modeline indirgenemez [4].

Hormonal Döngü ve Performans

Menstrüel döngü, ultra mesafe performansını etkileyen bir değişkendir. Luteal fazda (yüksek progesteron) çekirdek sıcaklık bazal olarak 0,3-0,5°C yükselir, sıcakta performansı etkiler. Döngü boyunca substrat kullanımında ve ağrı algısında küçük değişiklikler bildirilse de bulgular tutarlı değildir. McNulty ve arkadaşlarının (2020) meta-analizi, erken foliküler fazda performansın ortalama olarak çok az (“önemsiz” düzeyde) düşebildiğini, ancak kanıt kalitesinin düşük olduğunu ve genel bir faz planlaması önerisinin desteklenmediğini gösterdi. Menstrüel döngünün performans üzerindeki etkisi son derece bireyseldir, bazı kadınlar luteal fazda kişisel rekor kırarken, diğerleri belirgin performans düşüşü yaşar [5].

Dean Karnazes ve Courtney Dauwalter: Yakıt Üzerine Bir Karşılaştırma

Dean Karnazes, 2005’te 350 mil (563 km) koştu, 80 saatin üzerinde, uyumadan. Kendi anlatımına göre yol boyunca pizza dahil yüksek kalorili yiyeceklerle beslendi. Courtney Dauwalter da uzun yarışlarda şeker, patates püresi ve quesadilla gibi gerçek yiyeceklerle beslendiğini anlatır. İki sporcunun yağ oksidasyon kapasitesine dair yayımlanmış laboratuvar verisi bulunmadığından, yakıt stratejilerindeki farkları cinsiyetle ya da metabolik profille açıklamak spekülatif olur. Ortak nokta şu: İkisi de çok uzun eforlarda düzenli enerji alımının ve sindirim sistemini zorlamayan yiyeceklerin önemini kendi deneyimleriyle göstermiştir.

Herman Pontzer ve arkadaşlarının metabolik tavan araştırması konuya başka bir çerçeve sunuyor. İnsan vücudu, haftalar ve aylar boyunca bazal metabolik hızın (BMR) yaklaşık 2,5 katının üzerinde bir enerji harcamasını sürdüremiyor; kısa süreli etkinliklerde bu sınır aşılabilir, ama süre uzadıkça Tour de France bisikletçileri, kutup kaşifleri ve hamile kadınlar gibi farklı gruplar benzer bir tavana yaklaşır. Kritik soru şudur: Bu tavana hangi substrat karışımıyla ulaşıyorsunuz? Kadınların daha yüksek yağ oksidasyon oranı, aynı metabolik tavana daha az karbonhidrat bağımlılığıyla yaklaşabilecekleri anlamına gelebilir. Glikojen depoları sınırlıdır (kas ve karaciğerde toplam ~2.000 kkal); yağ depoları ise zayıf bir sporcuda bile 60.000-80.000 kkal’dir. Yağı daha verimli yakan beden, sınırlı kaynağa daha az bağımlıdır.

Ultra etkinliklerde kas yorgunluğu kadar bilişsel yorgunluk da belirleyicidir. Uykusuz geçen gecelerde reaksiyon süresi uzar, karar verme bozulur ve navigasyon hataları artar; çok günlü yarışlarda koşucular arasında uyku yoksunluğuna bağlı halüsinasyonlar sık bildirilir. Dauwalter da bir 100 mil yarışının son kilometrelerinde geçici olarak görme kaybı yaşadığını anlatmıştır. Kadınların uzun süreli uyku yoksunluğuna erkeklerden farklı yanıt verip vermediğine dair bulgular ise sınırlı ve tutarsızdır.

Erkek ultra koşucular tipik olarak daha yüksek mutlak VO₂ maks’la başlar; bu da kısa ve orta mesafelerdeki farkın temel nedenlerinden biridir. Mesafe uzadıkça yağ kullanımı, tempo yönetimi, beslenme ve uyku stratejisi gibi etkenlerin göreli önemi artar ve bunlar, kadınların genel klasmanda üst sıralara yerleşebildiği yarışların neden çoğunlukla çok uzun mesafeler olduğunu açıklamaya yardımcı olabilir.

David Goggins’den Jennifer Pharr Davis’e: Ultra Dayanıklılığın Cinsiyetleri

David Goggins, 2005’te San Diego One Day yarışında 24 saat içinde 101 mil koştu; kendi anlatımına göre ayaklarında stres kırıkları ve böbrek sorunlarıyla bitirdi. Jennifer Pharr Davis, Appalachian Trail’in yaklaşık 3.500 km’sini yaklaşık 46 günde tamamladı, günde ortalama 75 km civarında, dağlardan, yağmurdan, sıcaktan geçerek. İkisi de insan dayanıklılığının sınırlarını zorladı. Pharr Davis’in farkı, bunu o güne kadarki en hızlı erkek derecesinden daha hızlı yapmasıydı.

Kadın katılımı arttıkça ve antrenman bilimi kadın fizyolojisini daha iyi anladıkça, ultra mesafelerdeki farkın ne kadar daralacağı ilgiyle izlenen bir soru. Bugünkü veriler, en uzun mesafelerde kadınların genel klasmanda erkeklerle rekabet edebildiğini gösteriyor; ancak en iyi derecelerde farkın kapandığını söylemek için henüz erken.

Bölüm 17
Maratonun Ötesinde: Ultra Dayanıklılık

Ultra mesafe koşuculuğu, askeri dayanıklılık, çok günlü yarışlar ve kadın-erkek performans farkının kapanmasına dair bilimsel kanıtların tam derlemesi. Courtney Dauwalter’dan Jennifer Pharr Davis’e, Dean Karnazes’ten Ed Whitlock’a, insan bedeninin sınırlarının test edildiği alan.

Sonuç: Mesafe Arttıkça Eşitlik Yaklaşır

Kadınların dayanıklılık sporlarından onlarca yıl boyunca dışlanması, fizyolojik gerçeklik değil kültürel bir önyargıydı. Bilim, kadınların uzun mesafeye fizyolojik olarak gayet uygun olduğunu gösteriyor: daha yüksek yağ kullanımı, yorgunluğa direnç, daha dengeli tempo. Katılımcı ortalamalarında fark mesafe uzadıkça daralıyor; en iyi derecelerde ise fark sürüyor. Mesafe arttıkça kadınların genel klasmanda erkeklerle yarışabildiği yarışlar çoğalıyor.

Elit düzeyde: Dünya rekorları bu tabloyu dengeli okumayı sağlar: 100 km’den 24 saate kadar ultra mesafelerde kadın ve erkek rekorları arasındaki fark kabaca %7 ile %15 arasında, yani maratondakine benzer ya da daha büyük. Elit kadın ultra koşucular için pratik çıkarımlar ise daha net: düşük enerji uygunluğunu (REDs) önlemek için yeterli beslenme, demir durumunun düzenli izlenmesi ve menstrüel döngünün bireysel olarak takip edilip antrenman ve yarış planına buna göre yansıtılması.

Kaynaklar

  • Knechtle, B. & Nikolaidis, P.T. (2018). Physiology and Pathophysiology in Ultra-Marathon Running. Frontiers in Physiology, 9, 634. https://doi.org/10.3389/fphys.2018.00634
  • Tarnopolsky, L.J., MacDougall, J.D., Atkinson, S.A., Tarnopolsky, M.A. & Sutton, J.R. (1990). Gender differences in substrate for endurance exercise. Journal of Applied Physiology, 68(1), 302-308. https://doi.org/10.1152/jappl.1990.68.1.302
  • Warrener, A.G., Lewton, K.L., Pontzer, H. & Lieberman, D.E. (2015). A wider pelvis does not increase locomotor cost in humans, with implications for the evolution of childbirth. PLOS ONE, 10(3), e0118903. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0118903
  • Sims, S.T. (2016). Roar: How to Match Your Food and Fitness to Your Female Physiology. Rodale Books.
  • Deaner, R.O., Carter, R.E., Joyner, M.J. & Hunter, S.K. (2015). Men are more likely than women to slow in the marathon. Medicine & Science in Sports & Exercise, 47(3), 607-616.
  • McNulty, K.L., Elliott-Sale, K.J., Dolan, E., ve ark. (2020). The effects of menstrual cycle phase on exercise performance in eumenorrheic women: a systematic review and meta-analysis. Sports Medicine, 50(10), 1813-1827.

Kaynakça

  1. Knechtle, B. & Nikolaidis, P.T. (2018). Physiology and Pathophysiology in Ultra-Marathon Running. Frontiers in Physiology. ↩
  2. Tarnopolsky, L.J. ve ark. (1990). Gender differences in substrate for endurance exercise. Journal of Applied Physiology. ↩
  3. Warrener, A.G. ve ark. (2015). A wider pelvis does not increase locomotor cost in humans. PLOS ONE. ↩
  4. Sims, S.T. (2016). Roar: How to Match Your Food and Fitness to Your Female Physiology. Rodale Books. ↩
Bu içerik faydalı oldu mu?
Hüseyin Akbulut
Yazar Hüseyin Akbulut, MSc Antrenör

Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.

  • 540pp EŞİK Kitabı
  • MSc Spor Bilimleri
  • Marmara Üniversitesi
Tam profil
Temel Bilgiler
Fark Nereye Gidiyor? Rakamlar

Maratonda erkek ve kadın dünya rekorları arasındaki fark yaklaşık %10'dur. Katılımcı ortalamalarına dayanan bazı büyük veri analizleri, ultramaratonlarda ve özellikle 200 milin üzerindeki yarışlarda bu farkın belirgin biçimde daraldığını, hatta en uzun mesafelerde ortalama kadın bitirenin ortalama erkekle başa baş koştuğunu öne sürüyor. Ancak bu…

Üç Fizyolojik Avantaj

Daha yüksek yağ oksidasyonu: Tarnopolsky ve arkadaşlarının 1990 çalışmasında, VO₂ maks'ın yaklaşık %63-65'inde yapılan 15,5 km'lik koşuda kadınların solunum değişim oranı daha düşüktü, yani enerjinin daha büyük bölümünü yağdan karşıladılar; erkeklerde kas glikojeni anlamlı biçimde azalırken kadınlarda belirgin bir azalma görülmedi . Östrojenin yağ taşıma…

Kültürel Mit: Kadınlar "Dayanamaz" mıydı?

Boston Maratonu kadınlara resmî olarak ancak 1972'de açıldı. 1967'de Kathrine Switzer, Boston Maratonu'na "K.V. Switzer" olarak kayıt yaptırdığında yarış görevlisi Jock Semple onu fiziksel olarak durdurmaya çalıştı, fotoğraflar spor tarihinin ikonik görüntüleri arasındadır. Roberta "Bobbi" Gibb, 1966'da Boston Maratonu'nu resmi olmayan biçimde tamamlayan ilk kadın…

Evrimsel Perspektif: İki Tamamlayıcı Dayanıklılık Profili

Bazı araştırmacılar, kadın ve erkek arasında rakip değil tamamlayıcı iki dayanıklılık profili olabileceğini öne sürer. Erkek profili: Takip avının gerektirdiği saatlerce süren koşu. Kadın profili: Yük taşıma eşliğinde sürdürülen orta yoğunluklu dayanıklılık, çocuk taşıyarak yiyecek toplama. Pontzer ve arkadaşlarının ölçümlerinde Hadza kadınları günde ortalama yaklaşık…

Hormonal Döngü ve Performans

Menstrüel döngü, ultra mesafe performansını etkileyen bir değişkendir. Luteal fazda (yüksek progesteron) çekirdek sıcaklık bazal olarak 0,3-0,5°C yükselir, sıcakta performansı etkiler. Döngü boyunca substrat kullanımında ve ağrı algısında küçük değişiklikler bildirilse de bulgular tutarlı değildir. McNulty ve arkadaşlarının (2020) meta-analizi, erken foliküler fazda performansın ortalama…