fizyoloji

fizyoloji (physiology)

Canlı vücudunun işlevlerini inceleyen bilim dalı. Organların ve sistemlerin çalışma mekanizmalarını açıklar.

Fizyoloji ile anatomi ve biyokimya arasındaki fark

Bu üç bilim dalı sıkça birbirinin yerine geçirilse de farklı sorulara cevap verir. Anatomi yapıyı inceler: hangi organ nerede ve nasıl şekillenmiş. Biyokimya hücre içindeki kimyasal süreçleri inceler: hangi molekül neye dönüşüyor. Fizyoloji ise işlevin kendisini inceler: kalp nasıl pompalar, kas nasıl kasılır. Spor fizyolojisi, vücudun egzersize verdiği anlık yanıtları ve uzun dönemli uyumları inceleyen alt daldır.

Spor fizyolojisinin alt sistemleri

Spor fizyolojisi tek bir sistemi değil, birbiriyle haberleşen beş ana sistemi inceler: Kardiyovasküler sistem (kalp, damarlar, kan akışı), solunum sistemi (akciğer hava değişimi ve oksijen taşınması), kas-iskelet sistemi (kasılma, kuvvet üretimi, kemik adaptasyonu), endokrin sistem (hormonal yanıt, kortizol, testosteron, insülin, büyüme hormonu), ve sinir sistemi (motor kontrol, yorgunluk, ağrı algısı). Bir maraton koşucusunda performansı sınırlayan etken bu beş sistemin herhangi birinde olabilir; modern fizyoloji hepsini eş zamanlı izler.

Tarihsel köken

Modern fizyolojinin temellerini Fransız bilim insanı Claude Bernard 1865'te "iç ortam" (milieu intérieur) kavramıyla attı: vücudun dış değişikliklere karşı iç dengesini koruma çabası. Walter Cannon daha sonra bu dengeye "homeostaz" adını verdi ve fizyolojinin omurgası haline geldi. Spor fizyolojisinin başlangıcı ise Archibald Vivian Hill'in 1922 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü Otto Meyerhof'la paylaştığı kas ısı üretimi ve oksijen tüketimi çalışmalarına dayanır. Hill, maksimal oksijen tüketimi (VO₂maks) kavramını ilk ortaya koyan araştırmacılardandır.

Modern ölçüm araçları

Spor fizyolojisi günümüzde laboratuvar ve sahada birçok ölçüm tekniği kullanır: indirekt kalorimetri (egzersiz sırasında oksijen alımı ve karbondioksit üretiminden enerji harcamasını hesaplama), kan laktat ölçümü (parmak ucu yöntemiyle bile elde edilebilir), kas biyopsisi (lif tipi ve mitokondri yoğunluğunu doğrudan görme), ultrason (kas mimarisinde gerçek zamanlı değişiklikler), nabız kayıt cihazları ve SmO₂ (kas oksijen satürasyonu) sensörleri. Bu araçların yaygınlaşması, fizyolojinin yalnızca elit sporcular için değil, rekreatif sporcular için de pratik bir bilim haline gelmesini sağladı.

Spor performansının fizyolojik göstergeleri

Bir dayanıklılık sporcusunun performansını üç fizyolojik gösterge büyük ölçüde belirler: VO₂maks (üst sınır, motorun büyüklüğü), laktat eşiği (sürdürülebilir yoğunluk yüzdesi, motorun verimi) ve hareket ekonomisi (belirli hızda harcanan enerji, yakıt tüketimi). Bu üç değişken Joyner modeli olarak da bilinen dayanıklılık denkleminin bileşenleridir. Sporcu seçiminden antrenman programlamasına kadar her karar bu üçünden hangisinin geliştirilmek istendiğine göre değişir.

Yazar Hüseyin Akbulut, MSc Antrenör

Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.

• 540pp EŞİK Kitabı
• MSc Spor Bilimleri
• Marmara Üniversitesi

Tam profil →