Önizleme
Hüseyin Akbulut, MSc (2022). Sporda Ölçümler: Performans Verileri ve Test Yöntemleri. Sporeus. Erişim, 21 Kasım 2026. https://sporeus.com/spor/olcumler/
Her sporcunun sahip olduğu fizyolojik özellikler farklıdır ve yüksek Egzersiz Performansına ulaşmak için sınırlarını zorlamaları gerekir. Çünkü biliyoruz ki yüklenme yoğunluğunun ne olacağı ve nasıl belirleneceği, cevaplaması kolay bir soru değildir, en azından ölçümler, testler ve bazı matematiksel hesaplamaların yapılması ve yorumlanması olmaksızın.
Fizyolojik referans değeri belirlemek istediğimizde, uzmanlar tarafından yapılan laboratuvar ölçümlerinin gerçeğe olabildiğince yakın sonuçlar vereceğini düşünmek oldukça makuldür. Fakat bu yazımızda laboratuvar koşullarına gerek olmadan, herkesin uygulayabileceği, literatürde geçerli ve güvenilir olduğu düşünülen bazı ölçüm yöntemlerine giriş yapacağız.
Yo-Yo, Askeri Fitness Testi, Cooper, 30 Dakika Test Koşusu, Mekik Koşusu gibi testler sonucunda elde edilen veriler, sporcunun maksimal aerobik güç, yani kalp ve dolaşım sisteminin dokulara taşıyabildiği Maksimum Oksijen miktarı ve performans arasında korelasyon olduğu düşünülen referans bir değer oluşturur ve bu testlerden herhangi biri ile elde edilen değer HIIT uygulamalarında yoğunluğun belirlenmesinde ve performansın takibinde kullanılabilir.
Bu testlerin yapılmasındaki amaç, kan laktat düzeyleri, kalp hızı, maksimum oksijen tüketimi veya algılanan zorluk derecesi gibi değerler ile eşleştirilebilecek performans düzeyini belirlemek ve egzersiz yoğunluğunu belirlemek için kullanmaktır.
Kan laktat değerlerinin ölçümü, egzersiz yoğunluğun belirlenmesinde kullanılan yöntemdir. Laktat değeri, yüksek yoğunluklardaki egzersiz performansı için önemli bir eşik olarak görülse de canlı yapısının son bulmayan enerji ihtiyacı ile paralel, kan laktat üretiminin de gün boyunca, dinlenim durumu dahi olsa devam edeceğini bilmek önemlidir.
Laktatı vücudumuzda üretilen bir madde olarak düşünebiliriz. Sporcu günlük aktivitelerinde enerji ihtiyacını rahatlıkla karşılayabiliyorsa, bu istirahat hali düşük seviyelerdeki laktat değeri ile eşleşecektir. Sporcu, yüksek şiddetli bir performans sergilemek istediğinde ise kaslar hedef egzersizi gerçekleştirebilmek için çok daha fazla enerjiye ihtiyaç duyacaktır. Ancak, yüksek tempoda aerobik enerji sisteminin kullanılmasıyla açığa çıkan enerjiden faydalanmayı bekleyemeyecek kadar hızlı bir şekilde enerji üretimi beklenir ve vücut sistemlerimiz enerji talebini karşılayabilecek hızda değildir. Anaerobik enerji sistemi bu kurgu için oldukça elverişlidir, ancak oksijen varlığında da çalışan ve oksijene bağımlı olmayan bu oldukça hızlı enerji desteği, laktatla birlikte biriken hidrojen iyonları nedeniyle kasın daha asidik bir ortama kayması, ardından kas kasılma mekaniğinde bozulma ve nihayetinde yorgunluk gibi olumsuz bir çıktı olarak değerlendirebileceğimiz durumu beraberinde getirmektedir. Laktatın kendisi bu asitliğin nedeni değil, bir yakıttır. Laktat eşiği değeri, henüz kan laktat değerlerinin artış göstermediği, kaslarda birikmeye başlamadığı en yüksek performans noktası olarak düşünülebilir. Fakat eşik aşıldığında laktat seviyesinin de yorgunluğun da artışı kaçınılmaz olacaktır. Bu bağlamda aerobik ve anaerobik sınırın çizilmesinde önemlidir.
Bir başka yöntem, anaerobik hız rezervinin belirlenmesidir. Bu değer, maksimum sprint hızı ile maksimum oksijen tüketimine ulaşılan hız arasındaki farkı temsil eder. Anaerobik hız rezervi değerini elde edebilmek için hem maksimum oksijen tüketimine karşılık gelen hız –ki bunu yukarıda bahsettiğimiz ve sonraki yazılarda detaylı olarak açıklayacağımız egzersiz testleri ile elde edebiliriz– hem de maksimum sprint hızı -maksimum hızda gerçekleştirilen 20 m sürat koşusu değeri bu konuda yardımcı olacaktır– değerlerini bilmek gerekir.
Çok yaygın olarak kullanılan bir diğer referans değeri ise Kalp Atım hızıdır. Günümüzde akıllı saatlerle uyumlu göğüs bantlarının kullanımı, kalp hızı değeri hakkında kolaylıkla veri elde etmemizi sağlayan pratik bir yöntemdir. Fakat HIIT kapsamında düşündüğümüzde kalp hızı değerinin ne kadar elverişli olduğu tartışmalıdır. Bu tartışmanın nedeni, kalp atım hızının yüklenmeye geç yanıt vermesidir: Yoğunluk aniden arttığında kalp atım hızının yeni düzeye oturması onlarca saniye, bazen bir-iki dakika sürer. Yüksek yoğunluk düzeylerinde bunun önemi büyüktür. Bu sınırlılık, ulaşılan maksimum kalp hızı değerinin, maksimum efor anından dinlenme bölümüne doğru kaymasına neden olabilir ve böylelikle oldukça kısa ve şiddetli gerçekleştirilen yüklenmelerin yoğunluğu hakkında sahip olduğumuz verileri yorumlarken hata payı artar.
Elit düzeyde: Laursen ve Buchheit’ın HIIT çerçevesi, elit sporcularda yoğunluğu tek bir değişkenle değil, birden fazla referansın birlikte kullanılmasıyla belirlemeyi önerir: Kısa ve çok yüksek yoğunluklu tekrarlarda hız veya güç (örneğin anaerobik hız rezervine göre), daha uzun aralıklarda ise kalp atım hızı ve algılanan zorluk. Anaerobik hız rezervine göre bireyselleştirilmiş yoğunluk, aynı VO₂ maks hızına sahip ama sprint kapasitesi farklı sporcuların aynı seanstan benzer iç yük almasına yardımcı olabilir; ancak bu yöntemin bireyler arası farkları ne ölçüde eşitlediği konusunda bulgular henüz sınırlıdır.
Algılanan zorluk derecesi ise tüm bahsettiğimiz yöntemlerden farklı olarak sporcunun, maruz kaldığı yorgunluk düzeyini öznel olarak sayısal bir ölçekte değerlendirmesini kapsar. Bu yöntemin yukarıda bahsettiğimiz yöntemlere kıyasla sporcunun öznel ifadesine dayalı oluşu, sapmaların ve hataların sıklıkla gözlenebileceği düşüncesini akıllara getirse de kalp atım hızı ile algılanan zorluk derecesi arasında yüksek korelasyon olduğunu gösteren bilimsel çalışmalar, egzersiz yoğunluğunun belirlenmesi aşamasındaki kullanımını desteklemektedir.
Tercih edilen ölçümler, yöntemler, hesaplamalar ve değerlendirmeler…
Burada ele aldığımız küçük bir kısım –fizyolojik referans değerlerini belirleme yöntemleri– fakat vurgulamak istediğimiz uygulanacak egzersiz seansının –özellikle HIIT– yoğunluğunu belirleme noktasında gerekli fizyolojik referans değerlerini bulmanın çok zor olmayacağı gibi tek bir yöntemin de olmadığının bilinmesi adınadır.
Referanslar
- Akbulut, H., & Güney, S. (2022). HIIT: Yüksek Yoğunluklu Egzersizler ve Etkileri Üzerine. eKitap Projesi & Cheapest Books.
- Laursen, P., & Buchheit, M. (2019). Science and application of high-intensity interval training. Human Kinetics.
- Julio, U. F., Panissa, V. L., Paludo, A. C., Alves, E. D., Campos, F. A., & Franchini, E. (2020). Use of the anaerobic speed reserve to normalize the prescription of high-intensity interval exercise intensity. European journal of sport science, 20(2), 166-173.

Selen GÜNEY
Antrenör, 2018’de Marmara Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi’nde lisans eğitimini tamamladıktan sonra Marmara Üniversitesi Sporda Bilişim Teknolojileri yüksek lisans programına başlamış ve tez çalışmasını, sporcuların zihinsel süreçlerinin Ay yerçekimi gibi farklı yerçekimi koşullarından nasıl etkilendiğini inceleyerek tamamlamış ve sporcu gruplarının fiziksel performansının ve zihinsel süreçlerinin incelendiği birçok araştırmada görev almıştır.
Bu konuyu forumda tartışın: İstatistiksel olarak anlamlı ama pratikte önemli mi? Etki büyüklüğü · Sahada kuvvet ve güç nasıl ölçülür: sıçrama, sprint ve tekrar testleri
Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.
- 540pp EŞİK Kitabı
- MSc Spor Bilimleri
- Marmara Üniversitesi