İçeriğe atla İçeriğe atla
Bilim Spor

Otonom Sinir Sistemi ve Hormonal Fonksiyonlar

Otonom Sinir Sistemi ve Hormonal Fonksiyonlar
Önizleme

Hüseyin Akbulut, MSc (2020). Otonom Sinir Sistemi ve Hormonal Fonksiyonlar. Sporeus. Erişim, 21 Kasım 2026. https://sporeus.com/spor/otonom-sinir-sistemi-ve-hormonal-fonksiyonlar/

Güncellendi: ·

İstemli kas hareketlerinin veya vücut fonksiyonlarının yanı sıra, beyin ve sinir sistemi egzersiz esnasında hareketi veya performansı destekleyici birçok fonksiyonu otonom sinir sistemi ile sağlar.

İçindekiler
  1. Homeostaz
  2. Hormonal Denge
  3. Hormonların egzersiz ile bağlantılı etkileri
  4. Kaynaklar

Örnek olarak otonom sinir sistemi koşu esnasında vücut sıcaklığını, nefes kontrolünü ve kalp atım hızını denetler ve yönlendirir. Ayrıca -daha önce bahsedildiği gibi- sempatik ve parasempatik sinir sistemi olarak ikiye ayrılır (bkz. Hareket Kontrolü: Sinir Sisteminden Kaslara İletiler).

Egzersiz esnasında temel olarak sempatik sistem aktiftir: kalp atım hızını artırır, solunum yollarını açar, sindirim üzerinde baskılayıcı etki gösterir ve kan akışını yeniden dağıtır; çalışan kaslara giden damarlar genişlerken aktif olmayan dokulardaki damarlar daralır.

Homeostaz

Homeostaz, vücudun değişen koşullara rağmen korumaya çalıştığı iç denge durumudur.

Otonom sinir sistemi, sistemik dolaşımdaki hormon salınımı aracılığıyla homeostazı sağlamak için endokrin sistem ile işbirliği yapar. Bu noktada hormonların görevi açıklamak gerekirse, hücresel fonksiyonları sağlayan kimyasal iletilerdir diyebiliriz.

Vücudumuzda enerji metabolizmasından doku gelişimine kadar birçok fizyolojik reaksiyonun kontrolünde önemli fonksiyonları bulunur.

Otonom Sistem Fonksiyonlari 1
Sempatik ve parasempatik sinir sistemi fonksiyonları

Sempatik sinir sistemi Tanımlandığı haliyle “savaş ya da kaç” (fight or flight) tepkisi ile bilinen bu sistem, organizma için stres yaratan bir durum ortaya çıktığında fonksiyonlarını yerine getirir.

En kolay gözlemlenen tepkiler kalp atım hızı ve kalp atım hacmindeki artıştır. Solunum yolları açılır ve çalışan kaslara giden kan akışı artar ki dolaşım talebi karşılayabilsin.

Parasempatik sinir sistemi Bu sistem, organizmanın birçok fonksiyonundan sorumludur -yukarıdaki şekilde özetlendiği gibi. Egzersiz sonrasında yenilenme döneminde oldukça önemli bir rol oynar. Organizmanın sindirim ve optimum enerji kullanımı süreçlerinde görev alır. Rol oynadığı süreçlerde sempatik sinir sisteminin zıttı olarak karşımıza çıkar.

Hormonal Denge

Endokrin sistem, hormonların sentezi ve salınımında etkin rol oynar ki böylece hormonlar, hayati fonksiyonların yerine getirilebilmesinde kullanılabilirler.

Overtraining olarak adlandırılan ve vücudun egzersizle oluşan yüklenmelere ve daha birçok strese karşı koyamaması sonucunda oluşan bitkin hal, hormonal dengeyi bozabilir. Doğru bir yüklenme sonrasında bu sebeple iyi bir dinlenme aralığı verilmelidir ki bu dengenin korunumu sağlanır.

Yük Altında Etkilenen Hormonlar

Aşağıdaki hormonlar, antrenman yükü ile toparlanma arasındaki denge bozulduğunda ilk etkilenenler arasındadır.

Östrojen Overtraining -veya aşırı yüklenme- kadınlarda östrojen düzeylerinin düşmesine neden olabilir. Östrojen düzeylerindeki bu düşüş kemik yoğunluğunun azalmasına ve kas-iskelet yaralanmalarında artış ile sonuçlanabilir.

Patch veya doğum kontrol hapı yalnızca hekim kararıyla düşünülmelidir; östrojen düşüklüğünde temel çözüm yeterli enerji alımı ve yükün azaltılmasıdır ve hormonal tedavinin kemik yoğunluğunu tam olarak geri kazandırdığı kanıtlanmamıştır.

Tiroksin Hipotiroidi ya da uzun süreli düşük enerji alımıyla birleşen ağır antrenman yükü, dolaşımdaki tiroid hormonlarının (özellikle aktif form T3’ün) azalmasına ve sonuç olarak metabolizma hızının ve protein sentezinin azalmasına neden olur.

Insulin En önemli fonksiyonu glukozun dokuya geçişini düzenlemektir. Insülin olmadan hücrelere yetersiz glukoz girişi olur ve bu da doku için ağır tahribat yaratır. Tip 1 diyabette pankreas insülin üretmez ve dışarıdan insülin verilmesi gerekir; tip 2 diyabette dokular mevcut insüline yeterince yanıt vermez ve tedavi genellikle yaşam tarzı düzenlemeleri ile ağızdan alınan ilaçlarla başlar.

Hormonların egzersiz ile bağlantılı etkileri

HormonÜretim YeriFonksiyonu
KortizolAdrenal BezlerGlukoz üretimini tetikler. Aşırı antrenman sendromunda kortizol yanıtı değişir; dinlenim değerleri tutarsızdır, egzersize verilen kortizol yanıtı ise çoğu zaman körelir. Stres hormonu olarak da bilinen kortizol, yüksek düzeyde protein parçalanmasına neden olur. Uzun süreli yüksek düzeyleri uyku bozukluklarıyla ilişkilendirilir.
TestosteronErkeklerde testisler, kadınlarda yumurtalık ve adrenal bezler)Kas ve kemik kütlesinde artış üzerinde etkendir. Yüksek düzeyleri kas gelişimini destekler ve egzersiz sonrası doku onarımına katkı sağlar.
ÖstrojenKadınlarda yumurtalık, erkeklerde testisler ve adrenal bezler)Vücutta depolanmış yağların yakıt olarak kullanılmasında etkendir. Kemik yoğunluğunun normal düzeylerde kalmasını sağlar.
EPOBöbrekKırmızı kan hücreleri üretimi için kemik iliğini uyarır ve bunun sonucundan akciğerlerden kaslara taşınan kanın oksijen düzeylerinde artış görülür.
EndorfinHipofiz bezi ve Merkezi Sinir SistemiDayanıklılık sporcularında bildirilen öfori hâli uzun süre endorfinlere bağlandı. Güncel araştırmalar bu histe endokannabinoid sisteminin en az o kadar rol oynadığını gösteriyor.
Epinefrin (Adrenalin)Adrenal BezlerSavaş ya da kaç tepkisini tetikler. 
TiroksinTiroid BeziMetabolizma hızı, kas, beyin ve birçok hormon fonksiyonunun düzenlenmesinde önemli rol oynar. Tiroksin düzeylerindeki dengenin korunumu kasın normal fonksiyonlarına devam edebilmesi için elzemdir.
InsülinPankreasKas ve karaciğerde glukozun glikojen olarak depolanmasını veya kullanılmasını sağlar.
Atrial Natriüretik PeptidKalp kasıSodyum ve su atılımını artırarak kan hacmini ve kan basıncını düşürür. Atriyum duvarı gerildiğinde salgılanır; dayanıklılık egzersizi sırasında salınımı artar.
Büyüme HormonuHipofiz beziProtein sentezi, kas kütlesi, kemik yoğunluğu, tendon ve ligamentlerin yapısı için önemli rol oynar ve bu sebeple sporcular için çok önemlidir. Akut salınımı seansın şiddeti ve hacmiyle birlikte artar; vücudun tamamen uyum sağladığı bir yük, eskisi kadar güçlü bir yanıt oluşturmaz.
Hormonların egzersiz ile ilişkili etkileri

Otonom sinir sistemi ve fonksiyonlarına bakıldığında akılda tutulması gereken şu: yüklenmelerin ve dinlenmelerin doğru ayarlandığı bir antrenman programı ve ek olarak düzenli beslenme ile -sporcunun yaşamına da bağlı olarak– herhangi bir dengesizlik yaşamadan yıllarca antrenmanlarına devam edebilmesi oldukça normaldir.

Elit düzeyde: Otonom sinir sisteminin dengesi, elit sporcularda sabah ölçülen kalp atım hızı değişkenliği (HRV) ile izlenebilir. Plews ve arkadaşlarının elit triatletlerle yaptığı çalışmalar, tek günlük değerin yanıltıcı olabildiğini, parasempatik aktiviteyi yansıtan ln rMSSD değerinin 7 günlük hareketli ortalamasının ve bu değerin günden güne oynaklığının antrenmana uyumu daha iyi yansıttığını gösterdi. HRV tek başına karar verdiren bir sayı değil; performans, uyku ve sporcunun öznel algısıyla birlikte okunduğunda yük yönetiminin değerli bir parçası olur.

İlginizi çekebilir: Denge – Sinir İletilerinin Koordinasyonu İle

Kaynaklar

  1. White DW, Raven PB. (2014). Autonomic neural control of heart rate during dynamic exercise: revisited. The Journal of Physiology, 592(12): 2491-2500. doi:10.1113/jphysiol.2014.271858
  2. Kraemer WJ, Ratamess NA. (2005). Hormonal responses and adaptations to resistance exercise and training. Sports Medicine, 35(4): 339-361. doi:10.2165/00007256-200535040-00004
  3. Meeusen R, Duclos M, Foster C, Fry A, Gleeson M, Nieman D, et al. (2013). Prevention, diagnosis and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. European Journal of Sport Science, 13(1): 1-24. doi:10.1080/17461391.2012.730061
  4. Mastorakos G, Pavlatou M, Diamanti-Kandarakis E, Chrousos GP. (2005). Exercise and the stress system. Hormones (Athens), 4(2): 73-89. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16613809/
Bu içerik faydalı oldu mu?
Hüseyin Akbulut
Yazar Hüseyin Akbulut, MSc Antrenör

Spor Bilimleri Lisans (kürek branşı), Marmara Üniversitesi Yüksek Lisans. Marmara Üniversitesi Nörobilim Laboratuvarı'nda EEG tabanlı motor nöron sınıflandırması üzerine yüksek lisans tezi.

  • 540pp EŞİK Kitabı
  • MSc Spor Bilimleri
  • Marmara Üniversitesi
Tam profil
Temel Bilgiler
Homeostaz

Homeostaz, vücudun değişen koşullara rağmen korumaya çalıştığı iç denge durumudur.

Hormonal Denge

Endokrin sistem, hormonların sentezi ve salınımında etkin rol oynar ki böylece hormonlar, hayati fonksiyonların yerine getirilebilmesinde kullanılabilirler.

Yük Altında Etkilenen Hormonlar

Aşağıdaki hormonlar, antrenman yükü ile toparlanma arasındaki denge bozulduğunda ilk etkilenenler arasındadır.